گذری از تاریخ جمعیت مشهد از زمان تشکیل تا اولین سرشماری رسمی


مبارکه شهررانیوز; برای مشهد که قرن ها زیارتگاه بوده است، جمعیت فقط یک عدد سالانه در اوراق ثبتی و آمار نیست، بلکه آیینه آمد و شد زبان ها، فرهنگ ها و نژادها با آداب و رسوم مختلف است. که در هنگام ورود چیزی در این شهر است. آن را به یادگار گذاشته اند یا از برکت آن گرفته و به سرزمین دیگری برده اند. این موضوع به قدری مهم است که بسیاری از سفرنامه نویسان با ورود به این شهر یکی از اولین چیزهایی که به دنبال کشف آن هستند تعداد ساکنان آن است.

به عنوان مثال در اولین نوشته های تاریخی این کشور تعداد ساکنان قبل از حمله مغول ۲۰۰۰۰ نفر ذکر شده است. در دوره تیموریان با رونق و پیشرفت گوهرشاد خاتون این تعداد احیا و افزایش یافت.

در زمان صفویه، افزایش جمعیت مشهد نه تنها ادامه یافت، بلکه با مشکلی به نام ترکیب جمعیتی مواجه شد، زیرا صفویان با رسمیت بخشیدن به مذهب تشیع در ایران و توجه به مشهد به عنوان زیارتگاه، باعث مهاجرت مردم مشهد شدند. بسیاری از اقوام و طوایف به این سرزمین ها هستند و نکته دیگر این است که مهاجرت اجباری اهالی کمربند غربی مانند کردها را نیز در ارتش مورد استفاده قرار می دهند. با تمام این اوصاف، جمعیت موضوعی است که برای سفرنامه نویسان دوره قاجار اهمیت پیدا می کند، به طوری که همه سعی می کنند در این حوزه از رقبا پیشی بگیرند و آمارهای متفاوت و دقیق تری از جمعیت شهری قابل مهاجرت ارائه دهند. سطرهای بعدی تحلیلی از اولین آمار جمعیت سرزمین مقدس در روز جهانی جمعیت است.

از سادات رضوی تا ۲۰ هزار نفر جمعیت

در سوابق آمده است که اولین ساکنان مشهد سادات رضوی بوده اند که سال ها نگهبانی و نگهبانی از دروازه فرشتگان پاسبان حضرت رضا (ع) را بر عهده داشته اند، اما بعدها طوایف دیگری به این سرزمین رسیده و بر جمعیت آن افزوده شده است. این در حالی است که قبل از تأسیس سازمان آماری در ایران، تنها جایی که می توان جمعیت و ساکنان شهرهای زیارتی مانند مشهد را در آن یافت، دفترچه سفر گردشگران خارجی است.

قدیمی ترین این آمار جمعیتی را می توان در خاطرات سرجان ملک انگلیسی مشاهده کرد. او که در اوایل قاجاریه (۱۱۷۹ شمسی) به مشهد سفر کرد، علاوه بر تخمین جمعیت در این دوران، بر اساس وقایع تاریخی مانند جنگ‌ها و بیماری‌های همه‌گیر که تأثیر مشهودی بر جمعیت داشت، به شناسایی اهالی نیز پرداخت. مشهد در دوره نادرشاه افشار. می گوید ۶۰ هزار خانوار.

همزمان با سرجان ملکم، سرهنگ یاته، حامی کنسول انگلیس در مشهد، جمعیت ثابت شهر را ۶۰ هزار نفر و تعداد خانه ها را ۲۰۰۰ می نویسد. این رقم ۲۲ سال پس از ییت به ۵۰۰۰۰ نفر کاهش یافته است، زمانی که مک دونالد کینر نماینده شرکت هند شرقی در سال ۱۲۰۳ در مشهد باروبانه کاشت و شمارش جمعیت را آغاز کرد. با این حال، هیچ یک از این آمارها قبل از اولین سرشماری رسمی خیلی دقیق نیست، بلکه تنها چیزی که مشاهده کرده ایم، جمعیت مشهد در این زمان ها است.

مشهد، شهری با نژادهای مختلف

جدای از جمعیت، توجه به نژاد و ترکیب آن موضوع دیگری است که توجه برخی از گردشگران را در بدو ورود به مشهد به خود جلب کرده است. لرد کرزن اولین مسافری است که علاوه بر ارائه آمار جمعیتی به این موضوع می پردازد. وی خراسان را منطقه ای می داند که آریایی ها در آن سکونت دارند و می نویسد: «در اطراف مشهد، ترکیب نژادی اکثریت آریایی است، اما هر چه به سمت مرز افغانستان یا ترکمنستان پیش می رویم، به گروه ها و قبایلی برمی خوریم که از نظر نژاد با هم متفاوت هستند. نژاد و مذهب».

کرزن در ادامه، زائر و جمعیت مجاور را که دیده است، بر اساس نژاد، مذهب و مذهب به چند گروه تقسیم می‌کند و سرشماری عجیبی از خراسان در سال ۱۲۶۹ میلادی ارائه می‌کند که شامل چهار گروه ایرانی (شامل تاجیک، کرد و بلوچ)، مغول می‌شود. (تیموریان و هزاره ها)، تاتارها (بازماندگان افشاریه و قاجار) و عرب ها که در مجموع جمعیتی بالغ بر یک میلیون و ۱۶۰ هزار نفر را تشکیل می دهند.

اولین جدایی جمعیت زائر از جمعیت مجاور

در ادامه لرد کرزن آماری را ثبت می کند که در آن برای اولین بار جمعیت زائر و جمعیت مجاور از یکدیگر جدا شده اند: «جمعیت ثابت ۴۵ هزار نفر و تعداد زائران ۱۰۰ هزار نفر است. در فصول مختلف همیشه می توان ازدحام ۵۰۰۰ تا ۸۰۰۰ زائری را دید که چند صباحی به نیت زیارت در شهر مانده اند.
دو مورگان دومین فردی است که به موضوع ترکیب جمعیتی پرداخته و می گوید: ورود طوایف مختلف به مشهد ترکیب جمعیتی جالبی را ایجاد کرده است که به راحتی در خیابان های مشهد قابل مشاهده است و در این شهر می توان افراد مختلفی را با لباس، لهجه و زبان خاص.

تاریخ اولین سرشماری رسمی در مشهد

در سال ۱۲۴۶ هجری شمسی توسط کدخدایان محله های پنج گانه شهر سرشماری نفوس انجام شد که می توان گفت از تمامی آماری که تا آن زمان ارائه می شد دقیقتر است. اسناد مکتوب حاکی از آن است که کدخدایان مشهد در این تاریخ فهرستی از تعداد خانه های مسکونی و تجاری در هر محله تهیه کرده و مجموع آن را به شرح زیر اعلام کرده اند: «در تمام محلات مشهد ۱۱۸۸۸ منزل مسکونی وجود دارد، همچنین طی این مدت سرشماری، ۱۶۷ مسجد، ۱۹ مدرسه، ۴۷ حمام و ۵۶ آب انبار در تمام محلات مشهد وجود دارد.

اما اولین و دقیق ترین سرشماری عمومی مشهد در سال ۱۲۹۵ هجری قمری (۱۲۵۷ شمسی) به دستور ناصرالدین شاه قاجار در مشهد انجام شد. در این زمان رکن الدوله حاکم خراسان و سیستان بود، اما کار سرشماری زیر نظر زین العابدین میرزا و شاهزاده محمد، ولی میرزا انجام شد. از اینکه این سرشماری چند ماه طول کشیده و چند افسر انجام شده است، اطلاع دقیقی در دست نیست. اما ممکن است تهیه این آمار سه ماه طول کشیده باشد. محدوده آماری نیز شامل شش محله نوغان، سرشور، عیدگاه، سراب، خیابان پایین و خیابان بالا می باشد.

به نظر می رسد زین العابدین میرزا از شاگردان دارالفنون بود که در زمان ناصرالدین شاه و رکن الدوله در خراسان به مشهد آمد و آمار جمع آوری کرد. بر اساس تحقیقات مهدی سیدی، پژوهشگر تاریخ مشهد، نسخه ای از این آمار که دقیق و مفید و ظاهرا نسخه اصلی و منحصر به فرد آن است، به شماره ۱۲۳۲ در کتابخانه شورای اسلامی ایران نگهداری می شود.

این نسخه تاریخ ندارد، اما از آنجایی که تصریح می کند که در سال «مارماهی بار» یعنی سال پلنگ تهیه شده است، احتمالاً در سال ۱۲۹۶ هجری قمری بوده است. زین العابدین میرزا در این سرشماری آمار هر یک از شش محله اصلی مشهد را به صورت جداگانه و به صورت جدولی آورده است و حتی مشخصاتی مانند نام، شغل، سرپرست خانوار، تعداد فرزندان دختر و پسر به تفکیک ذکر شده است که برابر است جمعیت مشهد در سال جاری ۵۷ هزار و ۲۸۷ نفر و تعداد خانه های آن ۷ هزار و ۶۶۷ نفر بوده است.

نکته قابل توجه دیگر در سرشماری امسال، اشاره زین العابدین میرزا به تعداد مساجد، تکایا، مدارس، کاروانسراها، آب انبارها، کارخانه ها و باغات شهر است که هر کدام به ترتیب نام محلات درج شده است. . در این آمار همچنین باید به موضوعاتی مانند تقسیم جامعه به غنی و فقیر، ذکر مشاغل عمده شهر مشهد و تمایز کارکنان دولت از عوام، توجه به سایر طبقات شهر مشهد، ذکر تعداد افراد اعم از زن و مرد، پیر و جوان، معلولین ذکر شده است.

به عنوان مثال، ۱۸۰۰ نفر نظامی، ۸۹۳ کارمند و خدمتگزار دولت، ۴۱ معلول، ۹۸۹ نفر فقیر، ۱۱۷۵ نفر ثروتمند، ۴۷۲۷ نفر حرفه ای و ۶۰۵ خادم آستانه در مشهد زندگی می کردند. همچنین ۴۷ خانه موقوفه و ۲۴ خانه استیجاری در مشهد وجود دارد.

ثبت جمعیت در اوراق سفید